اقتدارحکومت مرکزی؛ احزاب وتجربیات تاریخی(بخش سوم)

ایران در دوران صعود و سقوط اقتدار صفویان و نادر شاه :

صفویان دودمانی ایرانی[۱] و شیعه بودند که در سالهای ۸۸۰ تا ۱۱۱۴ خورشیدی (برابر ۱۱۴۸–۹۰۷ قمری و ۱۷۳۶–۱۵۰۱ میلادی)[۲] به مدت ۲۳۵ سال بر ایران فرمانروایی کردند. شاهنشاهی صفوی را شاه اسماعیل یکم که در سال ۸۸۰ خورشیدی در تبریز تاجگذاری کرد، بنیان گذاشت و آخرین شاه صفوی، شاه سلطان حسین بود که در سال ۱۱۰۱ خورشیدی از غلزاییها شکست خورد و بعداً نادرشاه افشار در سال ۱۱۱۴ خورشیدی سلسلهٔ صفویان را برانداخت.[۳]ا

يران پيش از صفويه، ايراني از هم گسيخته و پراكنده بود كه هر گوشهاي از آن در اختيار دولت و طايفهاي بود. روزگاري نيز كه سلطه واحدي بر همه آن اعمال ميشد، فرمان و سلطه از آن شام، بغداد و يا تركان ماوراءالنهر و مغولان بود.

دوره صفوی از مهمترین دوران تاریخی ایران بهشمار میآید، زیرا با گذشت ۹۰۰ سال پس از نابودی شاهنشاهی ساسانیان؛ یک پادشاهی متمرکز ایرانی توانست بر سراسر ایران آن روزگار فرمانروایی نماید. این دوره یکی از سه مرحله دوران طلایی اسلام و دوره اوج تمدن اسلامی است و یکی از امپراتوریهای باروت به شمار میرود.[۱] این پادشاهی توسط شاه اسماعیل یکم بنیانگذاری شد و در نهایت با سقوط شاه سلطان حسین در اصفهان در سال ۱۷۲۲ میلادی فروپاشید. البته احترام صفویان در میان مردم حتی پس از سلطان حسین نیز پابرجا ماند و حکمرانان بعدی ایران با انتساب خود به نوادگان صفوی مشروعیتسازی میکردند. آخرین پادشاه صفوی، شاه اسماعیل سوم (نوهی دختری سلطان حسین) بود که در ۱۷۵۰ میلادی توسط کریمخانزند در اصفهان به شاهی برگزیده شد و تا ۱۷۷۳ میلادی شاه صوری ایران محسوب میشد و از احترام برخوردار بود. برهمین اساس کریمخانزند خود را «وکیل» وی مینامید.

كوشش آنان تا اندازه زيادي نتيجه بخش بوده و نه تنها ايران را طي 230 سال متحد نگاه داشت، بلكه پس از آن تا به امروز همان اتحاد بر جاي مانده، جز آن كه بخشهايي از خاك آن از دست رفته، نشانگر آن است كه كار صفويان در استقلال بخشيدن به ايران، كاري كارستان بوده است كاري كه ما هنوز از ميراث آن بهرهمنديم.

جنگ چالدران:

مهمترین جنگ زمان شاه اسماعیل جنگ چالدران بود. دلیل اصلی  جنگ این بود که صفویان با گردآوری و پناه دادن به نیروهای ینیچری، نیروی نظامی توانمندی تشکیل دادند. قدرت گرفتن یک دولت مستقل شیعی مذهب و متعصب در ایران، امپراتوری عثمانی را که قصد حمله نهایی جهت تصرف اروپا را داشت از سوی شرق، نگران ساخت و لشکرکشی به سمت ایران را موجب شد، که این جنگ در دشت چالدران روی داد.

شاه اسماعیل به عثمانیان فرصت داد تا آرایش دفاعی خود را کامل کنند. دوازده هزار ینی چری مسلح به شمخال در پشت زنجیرهای از توپها قرار گرفتند، مانعی که همانند سدی نفوذناپذیر در برابر سپاه غالباً سوار ایرانی عمل نمود. با آغاز جنگ جناح راست سپاه ایران جناح چپ عثمانی را در هم کوبید و فرمانده آنها حسن پاشا نیز کشته شد. صلابت نخستین یورش ایرانیان به حدی بود که سلطان سلیم لحظاتی پس از شروع درگیری به گمان این که کارش با شکستی برق آسا به اتمام رسیده در پی گریز از کارزار بود. کثرت سپاه عثمانی و محدودیت فضای نبرد به قدری بود که عثمانیان برای رویارویی با سپاه ایران پشت نیروهای خود مدتها به انتظار میایستادند.

با آغاز به کار توپها نتیجه جنگ به سرعت به سود عثمانی تغییر کرد. آتش توپخانه برای ایرانیان مصیبتبار بود. بسیاری از سپاهیان ایران و فرماندهان و صاحبان مناصب در میدان جنگ کشته شدند و شاه اسماعیل با فداکاری چند قزلباش جان سالم به در برد. نتیجه این جنگ شکست سنگین ایران و تصرف تبریز و جدا شدن کردستان عراق، ترکیه و سوریه از ایران بود.

پادشاهان صفوی و اتفاقات مهم زمان هر کدام

شاه اسماعیل یکم   از 1501 تا 1524 میلادی  اتفاقات  مهم:

• بنیانگذار شاهنشاهی صفوی
• تشکیل اولین حکومت مرکزی پس از حمله اعراب به ایران
• انتخاب تبریز به عنوان پایتخت
• اعلام تشیع به عنوان مذهب رسمی حکومت
• پیروزی در جنگ برابر ازبکان در سال ۱۵۱۰ میلادی
• شکست در جنگ چالدران

شاه تهماسب یکم  از 1524 تا  1576  وقایع مهم

• پیروزی در برابر ازبکان
• شکستهای پیدرپی در جنگ با عثمانی
• بسته شدن پیمان آماسیه با امپراتوری عثمانی، که به موجب این قرارداد؛ گرجستان غربی، ارمنستان غربی و مناطق عراق کنونی به دولت عثمانی واگذار شد
• پناهندگی همایون شاه گورکانیان هند و سلطان بایزید شاهزاده عثمانی به دربار ایران.
• تغییر پایتخت از تبریز به قزوین

حیدر میرزا    کمتر از یکسال 1576 تا 1576

وقایع مهم: غصب سلطنت و کشته شدن با توطئه پریخان خانم در طول درگیریهای جانشینی شاه طهماسب یکم

شاه اسماعیل دوم  از 1576 تا 1577    وقایع مهم:

شاه محمد خدابنده  از 1578 تا 1587  وقایع مهم:

• توسط امرای قزلباش به حکومت میرسد
• شکست در جنگ با امپراتوری عثمانی و جدا شدن ایالتهای قفقاز، ارمنستان و آذربایجان از ایران
• محمد خدابنده در سال ۱۵۸۵ میلادی از ازبکان شکست خورد که منجر به جدا شدن ایالت خراسان از ایران شد (در همین سال ازبکان مقبره شاه طهماسب را ویران و استخوانهای وی را بیرون آوردند و آتش زدند)
• در جنگهای متوالی سر پادشاهی با فرزند خود، عباس میرزا که از حمایت قزلباشها برخوردار بود، شکست خورد و در قلعه الموت تا پایان عمر خود در حبس به سر برد

شاه عباس یکم(شاه عباس کبیر)  از 1588 تا  1629    وقایع مهم :

• با کمک امرای قزلباش به سلطنت رسید
• صلح زودهنگام با امپراتوری عثمانی و خریدن زمان برای سامان دادن به حکومت و ارتش
• تغییر پایتخت از قزوین به اصفهان
• حمله به ازبکان و بازپسگیری مناطق از دست رفته دوره سلطنت شاه محمد خدابنده
• شروع حملات به امپراتوری عثمانی و بازپسگیری تبریز، ارومیه، ارمنستان و فتح تفلیس، کردستان عراق و بغداد
• بازپسگیری قندهار از چنگ گورکانیان هند
• حمله به هرمز با کمک بریتانیا و بیرون راندن پرتغالیها از جنوب ایران

شاه صفی یکم  از 1629 تا 1642  وقایع مهم:

• کشتن تمام امرای دوره شاه عباس  از جمله اله وردی خان و فرزندان برومندش و کشتن و کور کردن تمام خاندان سلطنتی
• از دست دادن ایالتهای بغداد و قندهار
• صلح با امپراتوری عثمانی و انعقاد عهدنامه زهاب بین طرفین. با بسته شدن این عهدنامه تا آخر سلطنت صفویان جنگی بین دو کشور در نگرفت.

شاه عباس دوم  از 1642 تا 1666  وقایع مهم:

• در سال ۱۶۴۳ رستم خان سپهسالار و در سال ۱۶۴۴ اقوام بختیاری قیام کردند اما هر دو قیام توسط ساروتقی اعتمادالدوله سرکوب شدند.
• در ۲۲ فوریه ۱۶۴۹ قندهار دوباره تحت تصرف صفویان درآمد، این شهر تا زمان سقوط اصفهان جزئی از پادشاهی صفویان باقی ماند.
• جنگهای ایران و روسیه (۱۵۵۱ - ۱۵۵۳) رخ داد، هیچکدام از طرفین برتری کامل نیافت با این وجود پس از این دوره جنگها نفوذ ایران بر قسمتهای شمالی قفقاز مستحکم شد.

شاه سلیمان یکم  از 1666 تا 1694  وقایع مهم:

• ابتدا در ۱ نوامبر ۱۶۶۶ با نام شاه صفی دوم و در ۲۰ مارس ۱۶۶۸ با نام شاه سلیمان تاجگذاری کرد.
• در دوره اولین تاجگذاری وی، قبایل شرق دریای خزر سر به شورش نهادند از جمله قزاقها که از طریق دریا به ایران حمله کردند و ضمن کشتار مردم و اشغال بخشی از کشور، شهر فرحآباد را به آتش کشیدند.
• اداره حکومت توسط وزیر اعظم شیخعلی خان زنگنه و افزایش نفوذ خاجگان و زنان حرمسرا.
• افزایش ارتباط با دولتهای اروپایی و ساخت و ساز های بسیار در کشور از جمله ساخت کاخ هشتبهشت.

شاه سلطان حسین از 1694 تا 1722  وقایع  مهم:

• افزایش نفوذ روحانیان شیعه همچون علامه مجلسی و سختگیری بیش از حد به اقلیتهای مذهبی
• شورش افغانهای غلجایی و ابدالی، بلوچها، کردها و اقوام لزگی در سرتاسر ایران.
• آغاز حملات محمود افغان در سال ۱۷۲۰ برای از بین بردن حکومت مرکزی و سقوط کرمان در سال ۱۷۲۱
• فرستادن تهماسب میرزا به قزوین و صفی میرزا به کرمانشاه پیش از سقوط پایتخت برای کمک به دولت مرکزی
• محاصره اصفهان از ۸ مارس ۱۷۲۲ توسط محمود افغان، تسلیم تاج و تخت سلطنت در اکتبر ۱۷۲۲ به محمود افغان و سقوط دولت صفوی

در اواخر حکومت شاه سلطان حسین به دلیل از هم گسیختگی و عدم اقتدار حکومت مرکزی،  آذربایجان مورد حمله همه جانبه امپراتور عثمانی قرار گرفت شهر تبریز و اردبیل و بسیاری از شهرهای آذربایجان به تصرف ترکان عثمانی درآمدند اما با وجود اضمهلال حکومت مرکزی ایران بزرگان قبایل و فرماندهان غیور آذربایجان با تمام توان در مقابل حمله عثمانی مقاومت می نمودند با اینکه تعدادشان بسیار کمتر بود و خود و خانواده و فرزندانشان کشته و اسیر می شدند اما تحت هیچ شرایطی حاضر به تسلیم نشدند وقایع آذربایجان در انتهای حکومت صفوی تا روی کار آمدن نادر شاه افشار  جزو کم نظیر ترین و درخشان ترین دوران افتخار انگیز تاریخ ایران می باشد

بعد از سوط صفویان نادر شاه افشار پادشاه ایران شد.

زندگی نامه نادر شاه :

نادرشاه افشار (زاده ۱۰۶۷ شمسی کلات نادری – مقتول ۱۱۲۶ در قوچان) که پیش از پادشاهی ، نادر قلی نام داشت. نادر شاه از ایل افشار خراسان که از ۱۱۱۴ تا ۱۱۲۶ خورشیدی پادشاه ایران و بنیانگذار دودمان افشاریه بود. او از مشهورترین پادشاهان ایران، پس از اسلام است. سرکوب افغانها و بیرون راندن عثمانی و روسیه از کشور و تجدید استقلال ایران و نیز فتح دهلی و ترکستان و جنگهای پیروزمندانه او سبب شهرت بسیارش شد. همچنین او آخرین کشورگشا و فاتح آسیایی است.

علت تغییر رفتار و مرگ نادر شاه را اینجا ببینید

نادر شاه  یک شخصیت ممتاز و قوی داشت اما حکومت وی شخص محور بود به همین سبب  با مرگ وی به یکباره همه تلاش های وی و کشور گشایی هایی که بخاطر آنها ده ها هزار نفر کشته شده بودند بر باد رفت. اگر نادر شاه ساختار حکومتی مستحکمی ایجاد می نمود با مرگ وی خاندانش و کشورش به آن همه بلا گرفتار نمی شدند.